Bazylika Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny
i św. Filipa Neri

Sanktuarium Matki Bożej
Świętogórskiej Róży Duchownej

Klasztor Filipinów (COr)

Matka Boża 
Świętogórska Róża Duchowna

koronowana
15 września 1996 roku

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
18 listopada 2008 roku  

Archidiecezja Poznańska

obraz

Miasto Gostyń, leżące przy drodze nr. 34 między Lesznem i Jarocinem, otoczone jest malowniczymi polodowcowymi wzgórzami. Na jednym z nich wznosi się widoczna z daleka monumentalna budowla – jest to bazylika księży filipinów na Świętej Górze, a przy niej kompleks zabudowań klasztornych. Historia Świętej Góry jako miejsca kultu sięga – jak wskazują wykopaliska – jeszcze czasów pogańskich. Początki chrześcijaństwa w tym miejscu należy łączyć z przybyciem na te tereny benedyktynów, którzy w 1075 roku założyli opactwo w niedalekim Lubiniu i szerzyli kult Boga wraz z kultem Maryi. Początki kultu maryjnego należy więc datować na XI–XII wiek.
Kult ten i sława Świętego Miejsca przyczyniły się do powstania tak wspaniałego dzieła architektury barokowej w Polsce jakim jest bazylika świętogórska w Gostyniu. To właśnie maryjny kult stworzył dopiero ten pątniczy ośrodek i angażował całe pokolenia jego mecenasów sprowadzających tu najwybitniejszych architektów, artystów, malarzy, rzemieślników, by powstało to dynamiczne centrum życia religijnego i kultury chrześcijańskiej promieniujące dziś poza granice ziemi gostyńskiej.
Pierwszym, bardzo skromnym obiektem sakralnym na Świętej Górze była mała drewniana kapliczka, w której znajdował się cudowny wizerunek Matki Bożej, wzmiankowana w 1468 roku. Już wtedy kult Maryi w tym miejscu był tak rozpowszechniony, że potrzebny był kościół, który pomieściłby w razie niepogody pątników. Spośród wielu przypadków uzdrowień, które uchodziły za cudowne, szczególnie głośne było uzdrowienie z paraliżu niejakiego Krzyżanowskiego w 1495 r. W roku 1511 właściciel Gostynia Maciej III Borek syn budowniczego pierwszej kaplicy oraz proboszcz gostyński Stanisław z Oporowa zwrócili się z prośbą do ówczesnego biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego o przysłanie na Świętą Górę komisji duchownej aby zbadała prawdziwość powszechnie rozgłaszanych łask. Wszystko to sprawiło, że biskup poznański Jan Lubrański po zbadaniu autentyczności łask i cudów, dekretem z 1512 r. zezwolił na dalsze szerzenie kultu maryjnego i budowę kościoła. Pierwszy kościół był drewniany o konstrukcji szachulcowej. W 1540 r. anonimowy malarz z Wielkopolski namalował do niego obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, który szybko zdobył sławę cudownego i stał się celem licznych pielgrzymek. W 1668 roku ks. Stanisław Grudowicz założył na Świętej Górze Kongregację Oratorium św. Filipa Neri, a w roku 1675 Adam Konarzewski rozpoczął budowę kościoła. Po jego śmierci budowę kontynuowała jego żona, Zofia z Opalińskich, wziąwszy za wzór świątynię Santa Maria della Salute w Wenecji. Architekt Longhena stworzył dla Gostynia autorską replikę weneckiej świątyni, którą uważa się za dojrzalszą w stosunku do pierwowzoru formę włoskiego baroku. Pracami kierowali architekci włoscy Jerzy Catenazzi i Jan Catenazzi. Kościół konsekrowano w 1698 r. Do wznoszenia kopuły kościoła przystąpiono w równo dwadzieścia lat po jego konsekracji, a mianowicie w roku 1718. Fundatorką nowego etapu budowy kościoła świętogórskiego stała się Teofila z Leszczyńskich Konarzewska Wiśniowiecka. To ona powołała na architekta budowy kopuły świętogórskiego kościoła głośnego wówczas w Polsce Pompeo Ferrariego, Włocha zamieszkałego w Rydzynie. Rok 1736 należy uważać za datę całkowitego ukończenia budowy kościoła na Świętej Górze.
Wzniesienie kościoła świętogórskiego, którego architektura stanowi ważne wydarzenie w dziejach polskiego baroku jest również klasycznym przykładem adaptacji wzoru włoskiego na grunt polski. Wnętrze kopuły pokryte jest polichromią Jerzego Wilhelma Neunhertza z 1746 roku. Również wg projektu Ferrariego zbudowano w latach 1732–1748 budynki klasztorne. Prace wykończeniowe trwały do 1780 roku. W czasie wojny siedmioletniej pod Gostyniem Rosjanie i Prusacy w 1761 r. stoczyli bitwę, podczas której kościół i klasztor nie zostały jednak zniszczone.
W 1876 r. zgromadzenie filipinów, jak wiele innych w zaborze pruskim, zostało rozwiązane na skutek kulturkampfu i klasztor został przejęty przez diecezję. Zakonnicy mogli wrócić na Świętą Górę dopiero w 1919 r. W 1928 r. obraz Matki Bożej został koronowany przez kardynała Augusta Hlonda. Bazylika świętogórska jest budowlą na planie koła, z dominującą nad nią kopułą, największą w Polsce. Lekkości kopule nadaje latarnia, wysoka i jasno oświetlona za pomocą smukłych okien poprzedzielanych pilastrami, Ma 17 metrów średnicy, 50 m. wysokośi, zwieńczona 10 m latarnią i kulą z krzyżem. Wewnątrz znajduje się jedna ośmioboczna nawa środkowa z obejściem z kaplicami. Na kopule przykrywającej nawę polichromia Jerzego Wilhelma Neunhertza ze scenami z życia św. Filipa Neri, założyciela Kongregacji Oratorium. Na chórze muzycznym organy z lat 1766–1768. Na lewo od prezbiterium ambona z 1756 r., wsparta na postaci Murzyna.
Na wyposażenie kościoła składa się w części prezbiterialnej główny ołtarz – fundacji Jana i Heleny Rogalińskich wykonany w latach 1723–1726 przez Ignacego Provisore i Jana Siegwitza z Wrocławia. W latach 1759–1764 złotnik, Tomasz Plakwitz z Wrocławia, wykonał z miedzi pozłacanej rokokowe tabernakulum i całą nastawę ołtarzową.
Ołtarze boczne w prezbiterium również zawdzięczają swoje powstanie obu architektom – autorom ołtarza głównego w latach 1725–1726. Są bardzo zbliżone w kompozycji do ołtarza głównego. Nawa główna jest otoczona nawą boczną z sześcioma kaplicami.
Wystrój wewnętrzny kościoła uzupełnia umeblowanie barkowe w postaci 18 konfesjonałów, wykonanych w trzech odrębnych wersjach, oraz zestaw ław w nawie głównej i prezbiterium pochodzący z roku 1782. Zakrystia wyposażona w rokokowe umeblowanie z warsztatu stolarza poznańskiego Franciszka Tiedemana z lat1769–1783. Ozdoby snycerskie wykonał Fryderyk Steinke z Chocieszewic w 1773 roku. W ołtarzu głównym bazyliki znajduje się łaskami słynący obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem, zwanej też Świętogórską Różą Duchowną. Autor obrazu pozostaje nieznany. Dzieło przedstawia Matkę Bożą z Dzieciątkiem na lewej ręce, w prawej trzymającą białą różę. Suknia i płaszcz Maryi są pofałdowane i obszyte złocistymi ozdobnymi wykończeniami, płaszcz pod szyją spięty jest broszą. Twarz okala delikatna biała materia. Dzieciątko w lewej ręce trzyma księgę, a w prawej kulę ziemską z krzyżem. Twarze obojga są pełne majestatu. W tle obrazu, zza balkonu przykrytego dywanem widać farę gostyńską i miasteczko Gostyń. Liczne łaski i cuda doznane za wstawiennictwem Świętogórskiej Róży Duchownej od najdawniejszych czasów ściągały na Świętą Górę licznych pielgrzymów, i tak jest do dnia dzisiejszego. Na miejsce to pielgrzymował także kilkakrotnie Jan Paweł II, jeszcze jako arcybiskup krakowski. 24 czerwca 1928 roku na mocy dekretu papieża Piusa XI August kardynał Hlond dokonał koronacji cudownego obrazu. W roku 1970 kościół na Świętej Górze został przez papież Pawła VI wyniesiony do godności bazyliki mniejszej.